De 3 theorieën achter autisme

Er zijn drie belangrijke theorieën die van invloed zijn op autisme. Deze drie zijn de theory of mind van Baron-Cohen, de theorie van centrale coherentie van Frith en de theorie van de executieve functies van Ozonoff. Deze termen klinken misschien wat technisch en vaag, maar ik leg per theorie precies uit wat het betekent en hoe het betrekking heeft op autisme.

Hersenen autisme

Theory of mind (Baron-Cohen)

De theory of mind van Baron-Cohen wordt gezien als een vaardigheid die iemand heeft om te begrijpen wat anderen denken, voelen en van plan zijn, en om op basis daarvan hun gedrag te voorspellen. Volgens deze theorie vinden mensen met ASS het erg lastig om zich in te leven in anderen en zien ze de wereld vanuit ons eigen perspectief. Het lezen van het gedrag of een gezichtsuitdrukking van anderen is enorm lastig. Doordat het zo moeilijk is om je in een ander te verplaatsen en anderen te lezen, is het soms lastig om de juiste betekenis aan informatie te geven.

Het verschilt natuurlijk per persoon hoeveel moeite iemand hiermee heeft. Het schijnt dat des te ouder je wordt, des te minder moeite je krijgt met het lezen van anderen. De vraag is of je het bent ontgroeid of dat je gewoon zoveel ervaring opdoet en gedrag aanleert, dat je mensen steeds beter leert begrijpen.

Ook lijkt er een verband te zijn tussen intelligentie en de theory of mind. Iemand met een hogere intelligentie probeert sociale situaties en menselijke gewoontes te analyseren en te begrijpen en dit later zelf toe te passen op een sociale situatie.

Centrale coherentie (Frith)

De term centrale coherentie klinkt misschien ingewikkeld, maar het houdt eigenlijk in dat je in staat bent om informatie op de juiste manier te verwerken. Je kunt de belangrijke informatie van de onbelangrijke details onderscheiden en weet zo wat belangrijk is en wat niet. Mensen zonder ASS zien in de verwerkingsfase de hoofdlijnen, samenhang en verbanden. Bij mensen met ASS mist deze centrale coherentie. Wij leggen vaak weinig verband met de context en richten ons op de losse details. Hierdoor wordt het erg lastig om het overzicht te houden. Toch heeft het gebrek aan centrale coherentie van mensen met autisme niet alleen nadelen. Mensen met ASS denken net even anders en komen daardoor met ideeën waar nog niemand anders aan heeft gedacht. En doordat informatie zo gedetailleerd binnenkomt, zijn er mensen met autisme die extreem goed kunnen tekenen of enorm precies kunnen werken.

Executieve functies (Ozonoff)

Executieve functies zijn de denkprocessen die je gebruikt in nieuwe situaties waarin je eerdere gewoontes of routines niet goed genoeg zijn. Dit betekent dat je bijvoorbeeld je plannen kunt maken, problemen kunt oplossen, en flexibel kunt reageren wanneer je iets nieuws of onverwachts tegenkomt. Ze helpen je om doelgericht te handelen en om je gedrag aan te passen aan de hand van de situatie. Mensen met autisme hebben vaak moeite met een aantal van deze executieve functies. Zo is plannen vaak een probleem, maar ook initiatief nemen en flexibiliteit bij veranderingen zijn dingen waar veel mensen met ASS moeite mee hebben.

Brein met autisme

Hoe hebben deze theorieën invloed op het dagelijks leven van iemand met ASS?

Het is belangrijk om te onthouden dat ASS niet voor niets het autismespectrumstoornis heet. Iedereen met ASS is dus verschillend en ervaart dingen op een andere manier. Toch zijn er een aantal dingen die voor mensen met ASS over het algemeen als lastig worden ervaren.

Sociaal contact

Door het gebrek aan sociaal inzicht (theory of mind) van iemand met ASS, wordt sociaal contact vaak lastig. Mensen met ASS denken constant na over de betekenis van emoties en woorden en hoe ze hier het beste op kunnen reageren. Dit is enorm vermoeiend. Je zou misschien denken dat des te vaker je het doet, des te makkelijker het wordt. Maar dit is helaas niet waar, want niet één situatie is exact hetzelfde.

Door de hoeveelheid moeite die het kost, is nieuwe sociale contacten en gesprekken aangaan eigenlijk iets wat veel mensen met ASS liever vermijden. Ook de communicatie met anderen is lastig. Als je anderen niet goed kunt inschatten, is bepalen wat van je verwacht wordt ook een moeilijke opgave. In de communicatie zijn mensen met ASS hierdoor vaak te eerlijk of zeggen ze onbedoeld dingen die mensen kwetsen. Maar ook een gebrek aan centrale coherentie is van invloed op de communicatie. Wanneer iemand de grote lijn van een verhaal niet snapt, maar ingaat op de onbelangrijke details, kan dit leiden tot miscommunicatie.

Vooral vrouwen met ASS snappen het belang van sociaal contact en leren vanaf jongs af aan al hoe ze mee kunnen komen met de maatschappij. Hierdoor hebben ze geleerd om goed te maskeren en is er eigenlijk niks meer van ASS te zien. Maar wat de mensen waarmee ze interactie hebben vaak niet weten is wat er achteraf gebeurt, hoe vermoeid ze zijn na sociaal contact en hoeveel tijd ze nodig hebben om hiervan te herstellen.

Moeite met plannen

Een ander groot probleem waar iemand met ASS in het dagelijks leven tegenaan loopt is planning. Het is belangrijk om het overzicht te bewaren, maar het maken van een planning kost moeite. Vaak zijn planningen te strak en dus onmogelijk uit te voeren of juist te globaal en bieden ze niet genoeg houvast. De kunst is om een planning te maken die voor jou werkt en dat is voor iedereen anders. Mensen met autisme hebben moeite met flexibiliteit en houden van routines en duidelijkheid. Houd hiermee in de planning ook rekening mee. Maak een planning die volledig is en probeer in de planning al zoveel mogelijk vragen te beantwoorden. Wie zijn erbij betrokken, waar vindt de gebeurtenis plaats, etc.? Gaat er in een week veel anders dan normaal? Plan dan genoeg hersteltijd in zodat de planning haalbaar blijft.

Houd er ook rekening mee dat iemand met autisme erg veel moeite heeft met initiatief nemen. Dit kan ertoe leiden dat iemand niet goed weet waar hij of zij moet beginnen of de stap om te beginnen met iets te groot vindt. In het dagelijks leven zie je dit terug in bijvoorbeeld weinig initiatief nemen in het huishouden of schooltaken niet uitvoeren. Wees in dit geval niet te streng voor jezelf en probeer dat initiatief toch te nemen. Splits bijvoorbeeld taken op in kleine stapjes, dit kan de stap naar dingen doen al een stuk kleiner maken. En vraag anderen of ze jou willen helpen zodat de stap nemen een stuk minder groot wordt. Zet er desnoods een beloning tegenover. Dat zorgt ervoor dat je een motivatie hebt om aan de slag te gaan.

Hyperfocus

Iets waar autisme vooral om bekend staat, is dat iemand zich helemaal kan verliezen in een bepaald onderwerp of een hobby. Dit kan ertoe leiden dat iemand de tijd vergeet of zelfs vergeet om te eten en te drinken. Wat hierbij kan helpen is gebruik maken van wekkers. Zet deze wekkers rond etenstijd of als je wilt gaan slapen. Zo wordt je eraan herinnerd dat het tijd is voor iets anders. In sommige gevallen betekent de hyperfocus zelfs dat mensen geen tijd meer hebben voor zaken die wel tijd nodig hebben, zoals een relatie of gezin. Merk je dat dit het geval is bij jouw partner of familielid? Ga het gesprek erover aan en probeer samen een passende oplossing te vinden.